4Da – Jerzy Bereś

Jednym z najbardziej bezkompromisowych twórców okresu PRL był Jerzy Bereś, niestroniący od tematów jawnie politycznych. W latach 1950–1955 studiował pod opieką Xawerego Dunikowskiego w Akademii Sztuk Pięknych w Krakowie. Własną postawę artystyczną zbudował na sprzeciwie wobec reprezentowanej przez swojego mistrza doskonałości warsztatowej. W 1962 roku poznał Tadeusza Kantora i od tego czasu związał się ze środowiskiem działającym wokół Galerii Krzysztofory. W połowie lat sześćdziesiątych sława Beresia jako artysty zataczała coraz szersze kręgi również dzięki udziałowi w wystawach zagranicznych. W tej dekadzie zaczął wykonywać rzeźby z surowego drewna, często wyposażone w proste mechanizmy umożliwiające interakcję z widzami. Uczestniczył w happeningach organizowanych przez Kantora, m.in. w Panoramicznym happeningu morskim, podczas którego w części zatytułowanej Tratwa Meduzy wcielił się w rolę konstruktora. Na plenerze osieckim w 1967 roku wykonał rzeźbę Wyrocznia I, która jednak nie dotrwała do naszych czasów.

W 1981 roku Bereś uczestniczył w ostatnim spotkaniu artystów i naukowców w Osiekach, wykonując w jego trakcie performans Taczki wolności. Nagi artysta, stojąc przed dworkiem osieckim, wygłosił mowę, kończąc ją słowami: ,,Miałem 9 lat, kiedy rozpoczął się trwający nadal dramat walki o wolność Polaków”. Ostrzegł zgromadzonych, że przygotowana akcja nie jest ani performansem, ani happeningiem, tylko manifestacją dokumentującą polską martyrologię ostatnich ponad czterdziestu lat. Następnie zaprosił uczestników do wspólnego spaceru, podczas którego prowadził zmontowaną przez siebie drewnianą taczkę i malował czarną farbą na swoim ciele cyfry układające się w liczby 1939, 1944, 1956, 1968, 1976, 1980, oznaczające lata przełomowe w politycznej historii Polski XX wieku. W dalszej kolejności Bereś zapisał na płóciennym sztandarze swoje nazwisko i datę wykonania działania, po czym przymocował drzewiec do taczki. Akcję zakończyło oddalenie się artysty od obiektu, pozostawionego jako rzeźba powstała w wyniku performansu. Praca Taczki wolności okazała się prorocza – zaledwie kilka miesięcy później, w nocy z 12 na 13 grudnia 1981 roku, w Polsce wprowadzono stan wojenny. Bereś antycypował tym samym kolejny rozdział walki Polaków o niezależność.

In English

One of the most uncompromising artists of the communist period in Poland was Jerzy Bereś, who did not shy away from overtly political subjects. Between 1950 and 1955, he studied under Xawery Dunikowski at the Academy of Fine Arts in Kraków. He built his own artistic stance in opposition to the technical perfection represented by his mentor. In 1962, he met Tadeusz Kantor and from then on, became associated with Krzysztofory Gallery circles. By the mid-1960s, Bereś’s fame as an artist was spreading ever wider, not least through his participation in exhibitions abroad. At that time, he started making sculptures out of crude wood, often equipped with simple mechanisms enabling interaction with viewers. He participated in happenings organised by Kantor, including the Panoramic Maritime Happening, where he played the role of a constructor in the part entitled The Raft of Medusa. At the 1967 Osieki Plein Air, he created the sculpture entitled Oracle I, although this has not survived to the present day.

In 1981, Bereś participated in the final Osieki meeting of artists and scholars, with his performance entitled Wheelbarrows of Freedom. Standing naked in front of the Osieki manor house, he gave a speech, ending it with the words: “I was nine years old when the continuing drama of Poles’ struggle for freedom commenced”. He warned the audience that the action was neither a performance nor a happening, but a manifestation documenting the Polish martyrdom of the last forty-plus years. He then invited the participants to take a walk together, during which he pushed a wooden wheelbarrow he had assembled himself and he would paint on his body, using black paint, numbers arranged in the order 1939, 1944, 1956, 1968, 1976, 1980, signifying crucial points in the political history of 20^th-century Poland. Bereś then wrote his name and the date of the action on a canvas banner, before attaching the staff to the wheelbarrow. The action ended with him moving away from the structure, which remained in the form of a sculpture. Wheelbarrows of Freedom proved prophetic as just a few months later, on the night of 12-13 December 1981, martial law was imposed in Poland. Bereś thus anticipated the next chapter of the Poles’ struggle for independence.