Cmentarzysko z kręgami kamiennymi w Grzybnicy w gminie Manowo, jest jednym z niewielu obiektów z pradziejowymi konstrukcjami kamiennymi zachowanymi w Polsce. Jest ponadto świadectwem zatrzymania się na okres około 150 lat na Pomorzu Gotów, ludu przybyłego ze Skandynawii, a mającego niedługo potem odegrać znaczącą rolę w dziejach Cesarstwa Rzymskiego. Wieloletnim badaczem tego stanowiska był Ryszard Wołągiewicz, kierownik Działu Archeologicznego Muzeum Narodowego w Szczecinie. Materiały i dokumentacja z badań przechowywane są w Muzeum w Koszalinie. Teren cmentarzyska i zrekonstruowane po przeprowadzeniu systematycznych archeologicznych badań wykopaliskowych konstrukcje kamienne zostały wyodrębnione jako rezerwat archeologiczny „Kręgi kamienne w lesie grzybnickim”.
Rezerwat został utworzony w 1979 r. na wniosek Wojewody Koszalińskiego za zgodą Ministerstwa Leśnictwa i Przemysłu Drzewnego przy poparciu Ministerstwa Kultury i Sztuki. Organizacją rezerwatu i badań zajmował się Wojewódzki Konserwator Zabytków w Koszalinie. Opiekę merytoryczną nad obiektem sprawuje Muzeum w Koszalinie, zagospodarowaniem rezerwatu Nadleśnictwo w Bobolicach oraz Gmina Manowo, a czyszczeniem konstrukcji kamiennych Koło PTTK przy Instytucie Ziemniaka w Boninie.
Odkrycie stanowiska
Obiekt ten znany był okolicznej ludności, której uwagę od dawna zwracały nagromadzone tutaj kamienie tworzące pewne układy. Określono go nazwą „ cmentarz żydowski” („Judenkirchof”), co zostało odnotowane w niemieckim archiwum Muzeum w Szczecinie. Nie był to pierwszy przypadek przeniesienia na cmentarzyska pradziejowe z konstrukcjami kamiennymi nazw dawnych obiektów kultowych ludności żydowskiej. W przypadku Grzybnicy istnienie cmentarza żydowskiego było mało prawdopodobne ze względu na brak wzmianek w źródłach o istnieniu w tym rejonie jakiejkolwiek gminy żydowskiej. Efektem takiej analizy źródeł była przeprowadzona przez Ryszarda Wołągiewicza w kwietniu 1974 r. weryfikacja stanowiska i odkrycie go dla nauki.
Stan zachowania obiektów
Teren cmentarzyska był stale eksploatowany gospodarczo. Prowadzące przez obiekty drogi leśne wykorzystywane były zarówno przez leśników, jak i przez okoliczną ludność, użytkującą łąki nad brzegiem rzeki Radew. Ten fakt miał niewątpliwie duży wpływ na stan zachowania konstrukcji kamiennych. Między drzewami widoczne były stele kamienne (stela – duży kamień o wysokości mniej więcej dwukrotnie większej od szerokości), a także głazy układające się w kręgi, co pozwoliła odkryć uważniejsza obserwacja ich położenia. Większe kamienie najczęściej tylko czubkami wystawały ponad warstwę humusu leśnego i granice ich zagłębienia można jeszcze obecnie – po zrekonstruowaniu pierwotnego poziomu użytkowego – łatwo dostrzec, górne części głazów mają po prostu inną barwę. Zaobserwowano również istnienie sztucznych pagórków (kurhanów). Natychmiast po odkryciu stanowisko zostało otoczone ochroną konserwatorską oraz objęte archeologicznymi badaniami wykopaliskowymi.
„Cmentarzysko z kamiennymi kręgami w Grzybnicy”
Odnośnik do pliku pdf z materiałami, dzięki którym poznasz historię kamiennych kręgów.
Materiały wideo
Poniżej prezentujemy dwa materiały wideo dotyczące kamiennych kręgów.
- Film pt. „Tajemnice Pomorza. Kamienne Kręgi”, który w 2024 r. zdobył II miejsce w plebiscycie Archeologiczna Sensacja 2023 roku (w kategorii Najważniejsza Premiera 2023), organizowanym przez renomowany kwartalnik branżowy „Archeologia Żywa”. W filmie tym pojawia się również archeolog z naszego Muzeum – dr Andrzej Kasprzak, który wypowiada się w nim jako ekspert.
- Drugi materiał to nagranie ze spotkania pt. „Słupski Historyczny Czwartek” z 2020 r., którego gościem specjalnym był nasz archeolog – dr Andrzej Kasprzak. W trakcie spotkania opowiadał o Gotach i kamiennych kręgach, które wznosili na Pomorzu.
https://www.youtube.com/watch?v=3AW5XivML-Ahttps://www.youtube.com/watch?v=S5jD4VYEKqc