2Da – Henryk Stażewski

Henryk Stażewski należał do grona najważniejszych abstrakcjonistów europejskich XX wieku. W okresie dwudziestolecia międzywojennego współtworzył pierwsze polskie ugrupowania zrzeszające twórców awangardowych. Posługiwał się językiem abstrakcji geometrycznej i konstruktywizmu, który nieustannie rozwijał przez ponad siedemdziesiąt lat pracy artystycznej. Karierę rozpoczął w kręgu formistów, pierwszego polskiego ugrupowania plastyki awangardowej. Od wczesnych lat projektował wnętrza i dekoracje teatralne. Od 1924 roku regularnie odwiedzał Paryż, nawiązując kontakty z Pietem Mondrianem, Michelem Seuphorem i innymi geometrystami, co zaowocowało wstąpieniem do międzynarodowych stowarzyszeń Cercle et Carré i Abstraction-Création, istniejących kolejno od 1929 i 1931 roku. Ich celem było zintensyfikowanie działalności wystawienniczej w obliczu zyskującego wówczas coraz szersze zainteresowanie surrealizmu. W Polsce ambicje propagowania zasad sztuki abstrakcyjnej, nowoczesnego projektowania oraz eksperymentów formalnych miały ugrupowania Blok (1924–1926), Praesens (1926–1929) oraz a.r. (1929–1936), których współzałożycielem był Stażewski. Po wojnie związany z Klubem Młodych Artystów i Naukowców oraz Galerią Krzywe Koło w Warszawie. Zasłynął jako odnowiciel abstrakcji geometrycznej w czasach, gdy na wystawach sztuki nowoczesnej dominował informel.

Od końca lat pięćdziesiątych tworzył reliefy, przez które realizował autorski program wizualizmu, opracowując zróżnicowane układy kompozycyjne, zarówno statyczne, jak i dynamiczne. Bardzo rzadko wykorzystywał ruch rzeczywisty, na przykład montując w pracach silniczki elektryczne, zastępując go iluzją poruszenia. Szczególnym uznaniem cieszyły się jego reliefy białe z początku lat sześćdziesiątych, opisywane przez ówczesną krytykę językiem współczesnej nauki. Stażewskiego fascynowały nowoczesne osiągnięcia matematyki i fizyki, takie jak geometrie nieeuklidesowe, logika formalna, mechanika kwantowa i teoria względności. Relief szary z 1962 roku, przekazany przez artystę do kolekcji osieckiej w trakcie pleneru z 1964 roku, powstawał w klimacie powszechnej fascynacji lotami kosmicznymi, zadziwiającymi prawidłowościami mikromaterii i paradoksalnych własności nieklasycznych systemów logicznych. Artysta zastosował w nim multiplikację modułu w postaci kwadratów o nieco wklęsłych bokach (w matematyce tego typu krzywą nazywamy asteroidą). Kształt ten jest znacznie bardziej dynamiczny, niż tradycyjny, zbudowany z prostych odcinków, kwadrat. Ponadto można go odczytać jako nawiązanie do jednej z geometrii nieeuklidesowych – geometrii hiperbolicznej, cechującej się – w znacznym uproszczeniu – wklęsłością występujących w niej kształtów. Artysta stworzył w swym dziele pewnego rodzaju model uniwersum, nawiązujący do ustaleń nauki, ale ujmowany nie tyle w języku matematycznej teorii, ile w wizualności obrazu.

In English

Henryk Stażewski was one of Europe’s key abstractionists in the 20th century. During the interwar period, he co-founded the first Polish group of avant-garde artists. He used the language of geometric abstraction and constructivism, which he continuously developed throughout more than seventy years of his artistic work. Stażewski began his career associated with the Formists, the first Polish avant-garde plastic art group. From an early age, he designed interiors and theatre decorations. From 1924, he regularly visited Paris, establishing contacts with Piet Mondrian, Michel Seuphor and other geometrists. These resulted in him joining the international associations Cercle et Carré and Abstraction-Création, which existed from 1929 and 1931, respectively. Their aim was to intensify their exhibition activities in response to the growing interest in Surrealism at the time. In Poland, the groups Blok (1924-1926), Praesens (1926-1929) and a.r. (1929-1936), co-founded by Stażewski, had ambitions to promote the principles of abstract art, modern design and formal experimentation. After the war, Stażewski was associated with the Club of Young Artists and Scientists and the Krzywe Koło Gallery in Warsaw. He became famous as a reviver of geometric abstraction at a time when informel dominated modern art exhibitions.

From the late 1950s onwards, Stażewski created reliefs, through which he pursued his own programme of visualism, developing varied compositional arrangements, both static and dynamic. Very rarely did he make use of actual movement, for example, by mounting electric motors in the works, instead replacing it with the illusion of movement. Particularly acclaimed were his white reliefs from the early 1960s, described by the critics of the time in the language of contemporary science. Stażewski was fascinated by modern developments in mathematics and physics, such as non-Euclidean geometries, formal logic, quantum mechanics and relativity theory. 1962’s Grey Relief, which he donated to the Osieki Collection during the 1964 plein-air workshop, was created in an atmosphere of universal fascination with space flight, the amazing regularities of micromatter and the paradoxical properties of non-classical logical systems. Stażewski used module multiplication in the form of squares with slightly concave sides (in mathematics, this type of curve is called an asteroid). This shape is much more dynamic than the traditional square constructed of straight segments. In addition, it can be read as a reference to one of the non-Euclidean geometries – hyperbolic geometry, which, in a gross simplification, is characterised by the concave nature of the shapes within it. In his work, Stażewski created a kind of model of the universe, referring to the findings of science, but capturing them not so much in the language of mathematical theory as in the visuality of the image.