4B – Jerzy Fedorowicz, Ludmiła Popiel

Jerzy Fedorowicz i Ludmiła Popiel tworzyli wspólne prace konceptualne. Na plenerze w Osiekach w 1980 roku zaprezentowali w okolicznym zagajniku pracę IN. Zaaranżowali sytuację malarsko-przestrzenną, której elementami były: miękka ostrosłupowa konstrukcja – zestaw dziesięciu kwadratowych płócien, ukazujących schemat zróżnicowanego usytuowania konstrukcji względem linii horyzontu oraz plansza wprowadzająca z tytułem akcji. Komentarzem do tej realizacji jest praca Sztuka poza sztuką.

Dzieło artystów ma wymowę głęboko filozoficzną, gdyż dotyczy elementarnych zagadnień, jak ludzka egzystencja, ograniczenia władz poznawczych i uwikłanie jednostki w sprawy życia społecznego. Praca konfrontuje widza z pytaniami o intelektualne granice wyobraźni – zarówno tej indywidualnej, jak i zbiorowej. Wnętrze i zewnętrze – jako koncepcje przestrzenne i kategorie analityczne – są fundamentalnymi pojęciami, których człowiek używa do opisu i poznania świata. Są one ściśle związane z klasycznym filozoficznym rozróżnieniem między sferą subiektywnych wrażeń a obiektywną rzeczywistością. Geometria w IN zdaje się być ułomna – miękkie krawędzie ostrosłupa uginają się pod ciężarem konstrukcji, a powtarzający się schemat przecinającej bryłę linii – pozbawiony wyraźnej logiki – zdaje się być nieudaną próbą wizualizacji pewnej relacji przestrzennej. Obrazy namalowane są niezwykle starannie, co dodatkowo nasuwa myśl, iż doskonałość formalna nie zawsze idzie w parze z jasnością w wyrażaniu idei. Działanie artystów wydaje się kierować naszą uwagę ku temu, co niewyrażalne i niewidoczne: czarne plansze zawodzą w oddaniu trójwymiarowej bryły, a sama konstrukcja sugeruje istnienie czegoś ukrytego pod powierzchnią ziemi.

IN zdaje się być rozwinięciem problematyki poruszanej we wcześniejszej pracy Fedorowicza – tryptyku Na zewnątrz z 1979 roku. Na jednej z jego plansz artysta umieścił następującą wypowiedź: ,,Bardzo, bardzo długo tkwił wewnątrz. Tkwił w samym środku czworościanu. Oglądał po raz któryś nachylone nad sobą zbiegające się ściany. Dawniej myślał nieraz o tym, co znajduje się poza czworościanem, teraz postanowił to sprawdzić. Gdy wyszedł na zewnątrz, znalazł się w sześcianie. Znowu wyszedł na zewnątrz. Był w sześcianie, tylko większym. I znowu, znowu… Był prawie pewien, że za każdym następnym razem ujrzy prostopadłe ściany. Za kolejnym n-tym razem ujrzał dookoła siebie otwartą linię horyzontu. Nie czynił już żadnego wysiłku”. Z przytoczonego fragmentu wybrzmiewa niemal mistyczny ton. Zawarta w nim metafora jest na tyle wyrazista i pojemna, że czyni z Na zewnątrz i IN jedne z najbardziej uniwersalistycznych prac w polskiej historii sztuki XX wieku.

Motyw eskapizmu i opresji geometrycznej formy, rozpatrywany w kontekście politycznym, nabiera dodatkowego wymiaru w świetle tezy postawionej przez Piotra Piotrowskiego. Historyk sztuki pisał, że popularny w drugiej połowie lat sześćdziesiątych i w następnej dekadzie język abstrakcji kojarzony z racjonalnością często służył jako maska, którą artyści, świadomie lub nie, nakładali na swoją twórczość, aby unikać niedozwolonych tematów politycznych. Piotrowski pisał o konsensusie wypracowanym między partią komunistyczną a środowiskiem artystycznym, ustalającym granice wolności twórczej. Z tego punktu widzenia praca Fedorowicza i Popiel nabiera jeszcze większego tragizmu. Czerwona linia horyzontu bowiem przenikała każdy obszar działalności człowieka w państwie o reglamentowanej wolności.

In English

Jerzy Fedorowicz and Ludmiła Popiel created conceptual works together. They presented their piece IN as part of the 1980 Osieki workshop. It was set up in a nearby grove in the form of a spatial painting arrangement, comprising a soft pyramid structure, i.e. a set of ten square canvases reflecting the construction’s varied positioning relative to the horizon line, and a title board. Fedorowicz and Popiel’s Art Beyond Art serves as a commentary on the piece described above.

Art Beyond Art is a deeply philosophical work; it deals with elementary issues such as human existence, the limitations of cognitive powers and the constraints put on the individual by social life. The work confronts the viewer with questions about the intellectual limits of imagination, both individual and collective. The interior and the exterior, as spatial concepts and analytical categories, are fundamental notions used by humans to describe and learn about the world. They are closely related to the classical philosophical distinction between the subjective impressions and objective reality. The geometry of IN seems to be flawed, as the soft edges of the pyramid bend under the weight of the structure, and the repetitive line pattern, devoid of clear logic that cuts across the construction, seems to be a failed attempt to visualise a certain spatial relationship. The paintings are extremely carefully painted, which further evokes the idea that formal perfection does not always go hand in hand with clarity of expression. Fedorowicz and Popiel’s piece seems to direct our attention towards the inexpressible and invisible: the black boards fail to render the three-dimensional geometrical shape, and the structure itself suggests the existence of something hidden beneath the surface.

IN seems to develop the issues raised in Fedorowicz’s earlier work, the 1979 triptych Outside. On one of its boards, the artist placed the following statement: “He was stuck inside for a very, very long time. He was stuck in the middle of the tetrahedron. For the umpteenth time, he watched the converging walls looming over him. In the past, he had sometimes pondered what lay beyond the tetrahedron, but now he decided to find out. When he stepped outside, he found himself in a cube. He went outside again. He was in a cube, only bigger. And again, again… He was almost certain to see perpendicular walls every next time. For the n-th time, he saw an open horizon line all around him. He made no more effort”. There is an almost mystical tone from the passage quoted. The metaphor it contains is so expressive and capacious that it makes Outside and IN some of the most universalist works in the history of 20^th-century Polish art.

The motif of escapism and the oppression of geometric form, considered in a political context, takes on an additional dimension in light of the thesis put forward by Piotr Piotrowski. This art historian wrote that the language of abstraction, popular in the second half of the 1960s and in the decade that followed and associated with rationality, often served as a mask that artists, consciously or not, put on their work to avoid forbidden political themes. Piotrowski wrote about the consensus developed between the Communist Party and the artistic community, setting the boundaries of creative freedom. From this point of view, Fedorowicz and Popiel’s work becomes even more tragic, for the red line of the horizon permeated every area of human activity in a state of regulated freedom.