Wystawa otwarta została 24 sierpnia 2025 roku w ramach spotkania z cyklu „W samo południe” (link do relacji z jej otwarcia).
Wystawa jest zaproszeniem do zwiedzania naszego muzeum od niecodziennej strony. Jak wiemy, jest to instytucja działająca na rzecz społeczeństwa, która zajmuje się badaniem, gromadzeniem, konserwacją, interpretacją i eksponowaniem dziedzictwa materialnego i niematerialnego. Jak mówi definicja, celem jest gromadzenie i trwała ochrona dóbr ludzkiego dziedzictwa, informowanie o wartościach i treściach gromadzonych zbiorów, upowszechnianie podstawowych wiadomości z zakresu historii, nauki i kultury, kształtowanie wrażliwości poznawczej i estetycznej. Także w Koszalinie muzealnicy, oferując różnorodne doświadczenia, dzielą się swoją wiedzą i pasją.
A jednak muzeum to nie tylko budynek i zamknięta w nim przestrzeń, dostępna po zakupieniu biletu. Muzeum w Koszalinie posiada także niezwykły dziedziniec wypełniony historią i zabytkami. Miejsce pamięci, tradycji, sztuki, wspólnego dobra, które rozciąga się w czasie i przestrzeni, poprzez pokolenia, od neolitu po współczesność.
Impulsem do zwrócenia Waszej – Drodzy Goście – uwagi na skarby ukryte na dziedzińcu było odnalezienie w 2024 roku fragmentów pomnika Fryderyka Wilhelma I i przygotowanie nowej formy ich eksponowania. Ten zasłużony dla naszego miasta pruski król wspomógł jego odbudowę po pożarze 1718 roku. Wdzięczni mieszkańcy wystawili mu sześć lat później monument, którego elementy możemy teraz podziwiać, po osiemdziesięciu latach od jego zniknięcia.
Oczywiście na dziedzińcu odnajdziemy także najstarsze ślady historii ludzi obecnych na tych terenach. Są tutaj żarna do mielenia zboża, niektóre nawet jeszcze z epoki neolitu, a także średniowieczne chrzcielnice z pobliskich kościołów. Historia była tutaj obecna, nawet jeśli nie posiadamy jej zapisanych śladów. Różne ludy przychodziły tu i znikały. Przedstawiciele różnych narodowości, zajęci swoja codziennością, wzbogacali wspólne dziedzictwo.
Warto zwrócić uwagę na kartusz herbowy rodu Wahnschaffe z pałacu w Boninie, lub kamień upamiętniający tragiczną historię z okresu pierwszej wielkiej wojny światowej. Najświeższe dokonania współczesnych, polskich pokoleń to chodaki wyrzeźbione przez Romualda Wiśniewskiego czy strefa graffiti.
Największy zabytek to oczywiście Zagroda rybacka ze wsi Dąbki (pod Darłowem), składająca się z wzniesionych ok. 1870 roku chałupy oraz chlewika i przeniesionych w latach 80. XX wieku na muzealną posesję. W chałupie prezentowana jest ekspozycja etnograficzna „Pomorska codzienność połowy XX wieku”, natomiast wystawa ukazująca warsztat szewski z 1. połowy XX wieku znajduje się w budynku dawnego chlewika.
Zapraszamy zatem gorąco do zwiedzania i refleksji, cieszenia się wspólną przestrzenią i spędzonym razem z nami czasem, nie tylko dzięki zabytkom zgromadzonym wewnątrz. Zachęcamy do dzielenia się opiniami, także w mediach społecznościowych oraz czekamy na cenne wskazówki, które zawsze przyjmujemy z uwagą.
Pełna lista zabytków w plenerze
Poniżej prezentujemy pełną listę zabytków, które można obejrzeć na wystawie stałej „Zabytek w plenerze”, wraz z ich krótkim opisem, a do tego mapkę, na której naniesiono wybrane obiekty.
Pod budynkiem głównym
Pierwszy młyn w tym miejscu został wzniesiony w XIII wieku, w związku z nadaniem Koszalinowi praw miejskich w 1266 roku. Zespół przetrwał do pożaru miasta, który miał miejsce w 1601 roku. W latach 1838-1842 powstały obecne zabudowania. Nowy młyn został wyposażony w nowoczesne urządzenia techniczne i sprowadzoną aż ze Stanów Zjednoczonych turbinę wodną, którą zamontowano w 1878 roku. Część mieszkalną dobudował do młyna w latach 1890-1897 Carl Geller, ówczesny dzierżawca. Po II wojnie światowej pałac stał się siedzibą państwowych Zakładów Zbożowych. Po remoncie i adaptacji na cele wystawowe, od 1991r. budynek pełni siedzibę Muzeum w Koszalinie.
- 1 – Obelisk, popiersie nieznanego żołnierza, Niedalino, być może upamiętnia zasługi członka rodu von Kameke lub von Heydebreck w czasie I wojny światowej, na co wskazuje wizerunek odznaczenia Żelaznym krzyżem.
- 2 – Kamień z inskrypcją, upamiętniającą Alberta Leo Schlagetera, niemieckiego bohatera narodowego z czasów III Rzeszy, przykład trudnej historii Pomorza.
- 3 – Johann Georg Glume: fragmenty pomnika Fryderyka Wilhelma I, 1724, piaskowiec.
Fragmenty pomnika przedstawiającej króla Prus Fryderyka Wilhelma I, w stylizowanej zbroi antycznej wraz z towarzyszącymi elementami zbroi paradnych. Pomnik został ufundowany przez mieszkańców Koszalina, dla upamiętnienia pomocy udzielonej miastu przez Króla Prus, po pożarze z 1718 roku. Zaginiony po II wojnie światowej, został odnaleziony na terenie prywatnym w 2024 roku.
- 4 – Fragment kolumienki/słupka, znaleziony w okolicach lokacji dawnego pomnika Fryderyka Wilhelma I.
- 5 – Dwa kapitele kolumn, piaskowiec, XIX wiek, kolumna ozdobna z prywatnej posesji w Koszalinie.
- 6 – Kartusz herbowy Filipa Wahnschaffe z pałacu w Boninie– element architektoniczny z elewacji, 1921, piaskowiec.
Nieistniejący już niemiecki pałac w Boninie powstał na przełomie XVIII i XIX wieku. Zbudowany był w stylu klasycystycznym. W ostatnim okresie pałac należał do rodziny właścicieli ziemskich von Wahnschaffe. Pałac przetrwał II wojnę światową, ale niestety był mocno zniszczony i finalnie został rozebrany w okolicach roku 1964.
- 7 – Dwie bazy kolumn, piaskowiec, XIX, kolumna ozdobna z prywatnej posesji w Koszalinie.
- 8 – Słup drogowy. granit, Koszalin.
- 9 – Chrzcielnica średniowieczna, granit czerwony, XII/XIII z kościoła w Strachominie koło Będzina.
- 10 – Chrzcielnica granitowa, XII/XIII wiek.
Chrzcielnica pochodzi z nieistniejącego kościoła świętego Mikołaja w Koszalinie, który znajdował się w okolicach dawnej bramy młyńskiej.
Pomiędzy budynkiem administracji i archeologii
Budynek administracyjny jest współczesną rekonstrukcją chałupy jamneńskiej w stylu XIX-wiecznej zabudowy ryglowej.
Budynek archeologii to również budynek współczesny, inspirowany jamneńskimi zabudowaniami gospodarczymi, który został oddany do użytku w 2012 r. Obecnie znajduje się w nim wystawa stała pt. „Pradzieje Pomorza”.
- 11 – Muzealna strefa graffiti/street artu.
- 12 – Greta Grabowska, Grażyna Bezowska: Wędrownik koszaliński, 2025.
- 13 – Żarna nieckowate i rotacyjne, różne okresy historyczne.
Żarna to proste urządzenia do ręcznego mielenia zboża, złożone z dwóch kamieni. W swej pierwotnej postaci składały się z kamiennej płyty, na której rozcierano ziarna za pomocą mniejszego kamienia, tzw. rozcieracza. W XI-XII w. pojawiły się na polskich ziemiach żarna rotacyjne, składały się z dwóch kamieni, zazwyczaj okrągłych, z których jeden jest nieruchomy (leżak), a drugi obracający się (biegun). Prezentowane tu żarna pochodzące z okolicznych terenów wykorzystywane były od czasów neolitycznych, przez epokę brązu, aż po średniowiecze.
Zabudowania etnograficzne
Współczesna rekonstrukcja XIX-wiecznej stodoły wzorowanej na budynku we wsi Paproty koło Sławna, w której znajduje się wystawa stała pt. „Kuźnia pomorska”.
Gospoda Jamneńska – współczesna adaptacja zabudowań gospodarczych, miejsce tradycyjnej polskiej kuchni i rodzinnych spotkań.
- 14 – Romuald Wiśniewski, Chodaki Jamieńskie, rzeźba, brąz, 2014.
Romuald Wiśniewski to współczesny, wielokrotnie nagradzany polski rzeźbiarz. Pracuje twórczo w rzeźbie z brązu, kamienia, ceramiki i drewna. Specjalizuje się w produkcji rzeźb z brązu metodą odlewania w wosku traconym. Studiował na Wydziale Rzeźby Akademii Sztuk Pięknych w Warszawie. Był wystawiany na całym świecie, a jego prace znajdują się w prywatnych kolekcjach w Polsce, Anglii, Holandii, Kanadzie, Niemczech, Szwajcarii, Szwecji, Norwegii, Włoszech, USA i Korei Południowej.
- 15 – Kierat, żeliwo, odlewanie, fabryka nieznana, I poł. XX w.
Kierat (inaczej maneż) to urządzenie, w którym wykorzystuje się siłę pociągową dużych zwierząt gospodarskich do napędu obrotowego stacjonarnych maszyn rolniczych. Maszynami sprzężonymi z kieratem najczęściej były sieczkarnie, młocarnie, młynki.
- 16 – Cementowy kamień młyński z wypełnieniem ceglanym i stalową piastą z sygnaturą wytwórcy „Fabrik franzoesischer Muehlsteine von F.H. Collatz Coeslin”.
Kamień młyński to element roboczy mlewnika w kształcie płaskiego walca. Do działania młyna są potrzebne dwa kamienie: dolny, nieruchomy („leżak”), gładki, oraz górny, obracający się, żłobkowany. W zależności od tego, skąd pochodzą, kamienie nazywano ślązakami lub francuzami.
- 17 – Chałupa rybacka z Dąbek (gm. Darłowo), ok. 1870.
Unikalny przykład XIX-wiecznej zabudowy ryglowej, w zagrodzie przymorskiego rybaka. Chałupa i chlewik o historycznej formie architektonicznej, konstrukcji ścian i dachu oraz rozplanowaniu wnętrza wybudowane zostały ok. 1870 r., w ramach trzybudynkowej (niewielkiej) zagrody rybackiej. Przed 1939 r. właścicielem zagrody był Karl Bahr, który posiadał dwie łodzie do połowu na jeziorze i morzu oraz 6 ha ziemi. Po 1945 r. zagroda użytkowana była przez rolnika, gospodarującego na ok. 14 ha ziemi. W 1979 r. spaliła się zabytkowa stodoła-obora. W 1983 r. chałupa i chlewik zostały zakupione przez Muzeum Okręgowe w Koszalinie i translokowane na działkę przy ul. Młyńskiej. W Chałupie znajduje się obecnie wystawa etnograficzna „Pomorska codzienność połowy XX wieku”.
- 18 – Chlewik z Dąbek (gm. Darłowo), ok. 1870 – obecnie znajduje się w nim ekspozycja „Warsztat szewski”.
- 19 – Koryto kamienne, piaskowiec, Zegrze Pomorskie (gm. Świeszyno).
