2Db – Henryk Berlewi

Henryk Berlewi był obok Stażewskiego jednym z pierwszych przedstawicieli abstrakcjonizmu dwudziestolecia międzywojennego w Polsce; po II wojnie światowej uznany za prekursora op artu. Początkowo tworzył ekspresjonistyczne obrazy o tematyce zaczerpniętej z tradycji żydowskiej. Przebywając w latach 1922–1923 w Berlinie, pod wpływem El Lissitzky’ego, Theo van Doesburga i Laszlo Moholy-Nagya, popularyzatorów zasad konstruktywizmu i neoplastycyzmu, zwrócił się w stronę sztuki czystej. Zafascynowany dążeniami wczesnej abstrakcji, opublikował w 1924 roku teorię mechanofaktury. Proponował uczynić z faktury samowystarczalny składnik treściowy obrazu malarskiego, który w jego ujęciu powinien dążyć wyłącznie do dwuwymiarowości. Postulował wprowadzenie do malarstwa ekwiwalentów fakturowych dla poszczególnych materiałów, takich jak szkło, drewno, piasek, gazeta, aby za pomocą płaskich form abstrakcyjnych naśladować specyfikę tworzyw. Berlewi marzył o nadaniu malarstwu cech cywilizacji industrialnej. Opowiadał się za ekonomizacją i racjonalizacją środków artystycznych, wieszcząc nastanie pełnej mechanizacji życia społecznego, którego sztuka stanie się integralną częścią.

Artysta był osobowością pleneru osieckiego z 1966 roku, popularyzując na nim wiedzę o heroicznym etapie rozwoju polskiej abstrakcji czasu międzywojnia. Berlewi gościł w Osiekach wraz ze swoją matką Heleną, popularną wówczas przedstawicielską malarstwa naiwnego. Podczas pleneru wygłosił wykład pt. Historia polskiej awangardy artystycznej okresu międzywojennego, w którym zaprezentował siebie jako prekursora modnego w latach sześćdziesiątych op artu. Objaśnił założenia mechanofaktury, w niej głównie upatrując rodowód sztuki optycznej. Przekonywał, że jego wizja z 1924 roku się ziściła, a mechanizacja twórczości artystycznej po czterdziestu latach od jej sformułowania nabiera coraz większego rozpędu. W realizacji osieckiej, Sześcianie perforowanym, Berlewi rozwinął pierwotne założenia swojej teorii, dążył bowiem do uprzestrzennienia form mechanofakturowych. Dzieło przypomina model hipersześcianu, czyli czterowymiarowego odpowiednika sześcianu. Wielowymiarowość, powiązana z geometriami nieeuklidesowymi i teorią względności, była kolejnym ważnym zagadnieniem intensywnie wówczas popularyzowanych ustaleń nowoczesnej nauki. Kontrast bieli perforowanych ścian i czerni widocznego z zewnątrz wnętrza z jednej strony ugruntowuje czytelność podziału na środek i obrzeże, z drugiej zaś przestrzenność pracy upłynnia te dwa porządki umiejscowienia, czyniąc je względnymi i wzajemnie przenikającymi, tak jak we współczesnych wizualizacjach komputerowych obracającego się hipersześcianu. Dzieło Berlewiego uświadamia odbiorcy istnienie wyższej, niewidzialnej rzeczywistości, dalekiej jednak od przednowoczesnej metafizyki.

In English

Henryk Berlewi was one of the first representatives of interwar period abstract art in Poland, alongside Stażewski; after World War II, he was considered a precursor of op art. Initially, he created expressionist paintings with themes drawn from the Jewish tradition. While in Berlin between 1922 and 1923, he turned to pure art under the influence of El Lissitzky, Theo van Doesburg and Laszlo Moholy-Nagy, popularisers of the principles of Constructivism and Neoplasticism. Fascinated by the aspirations of early abstraction, he published his theory of machinofacture in 1924. He proposed making texture a self-sufficient substantive component of a painting, which in his view should strive solely for two-dimensionality. He postulated introducing textural equivalents for individual materials into painting, such as glass, wood, sand and newspaper, using flat abstract forms to imitate the specific qualities of these materials. Berlewi dreamt of giving painting the characteristics of industrial civilisation. He advocated the economisation and rationalisation of artistic means, prophesying the advent of a complete mechanisation of social life, of which art would become an integral part.

Berlewi was a key figure at the 1966 Osieki Plein Air, popularising knowledge about the heroic period of Polish abstraction in the inter-war period. Berlewi visited Osieki with his mother Helena, a popular representative of naive painting at the time. During the plein-air workshop, he gave a lecture entitled The history of the Polish artistic avant-garde of the inter-war period, in which he presented himself as a precursor of Op Art, fashionable in the 1960s. He elucidated the principles of machinofacture, seeing it as the primary origin of Op Art. He argued that his 1924 vision had come to fruition and that the mechanisation of artistic creation was gaining momentum forty years after its formulation. In his Osieki work Perforated Cube, Berlewi developed the original tenets of his theory, for he aimed at the spatialisation of machinofacture forms. The work resembles the model of a hypercube, the four-dimensional counterpart of the cube. Multidimensionality, linked to non-Euclidean geometries and the theory of relativity, was another important topic among the findings of modern science that were being popularised intensively at the time. On the one hand, the contrast between the white of the perforated walls and the black of the interior visible from the outside reinforces the legibility of the division into centre and periphery; on the other, the spatiality of the work liquefies these two orders of location, making them relative and interpenetrating each other, as in contemporary computer visualisations of a rotating hypercube. Berlewi’s work makes the viewer aware of the existence of a higher, invisible reality, though one far removed from pre-modern metaphysics.